Hoofdletsel bij contactsport
In de afgelopen jaren wordt een grote toename gezien in aandacht voor hoofdletsel in contactsporten. In de wetenschappelijke literatuur is de eerste publicatie voor “boksersdementie” of “punch drunk syndrome” al terug te traceren tot 1928, waar Harrison Martland symptomen van onder andere verstoord gedrag en spraak apraxie beschreef bij boksers1. Dat boksen en hoofdletsel gelinkt zijn is onbetwistbaar. Meer recent is er ook groeiende aandacht voor andere contactsporten waarbij hoofdimpacts voorkomen, zoals voetbal, ijshockey, rugby, en ook militairen blootgesteld aan explosies of slachtoffers van huiselijk geweld. Bij deze doelgroep wordt namelijk een hogere kans op dementie gezien2. Bij dementie wordt meestal als oorzaak aan de ziekte van Alzheimer gedacht. Hoewel hoofdimpacts ook met een verhoogde kans op Alzheimer worden geassocieerd, is er een specifieke hersenziekte die bijna uitsluitend wordt gezien bij mensen met een geschiedenis aan hoofdimpacts, genaamd chronische traumatische encefalopathie (CTE). De diagnose CTE kunnen we nog niet tijdens het leven stellen, enkel op basis van specifieke eiwitten (zoals hypergefosforyleerd tau) in het hersenweefsel na het overlijden van de patiënt2. Er zijn meerdere cohort studies, bijvoorbeeld bij American Football Players in Amerika3 of bij contactsporters in het Amsterdam UMC4, die middels onderzoek naar biomarkers voor hersenschaden bijdragen aan het doel in de toekomst wel een diagnose te kunnen stellen. In de tussentijd is het belangrijk hersenletsel in de sport zoveel mogelijk te voorkomen en tijdig te herkennen.
Hoofd-hersenletsel (traumatic brain injury, TBI) kan onderverdeeld worden in milde, matige en ernstige TBI. Een hersenschudding is een milde vorm van TBI. Er is vaak verwarring over de definitie van een hersenschudding, de definitie kan toegewezen worden aan ‘een complex pathofysiologisch proces dat het brein beïnvloedt, geïnduceerd door biomechanische krachten met verandering in mentale status met of zonder verlies van bewustzijn5. Niet alleen kan een hersenschudding dus zonder verlies van bewustzijn optreden, er kan ook sprake zijn van hersenschade zonder dat er symptomen van een hersenschudding merkbaar zijn. Dit benadrukt het belang van het serieus nemen van elke klap op het hoofd. Symptomen van een hersenschudding kunnen bestaan uit bijvoorbeeld hoofdpijn, moeite met concentratie of het geheugen, verhoogd gevoelig zijn voor prikkels zoals licht of geluid, of verandering van gedrag. Zie de bijgevoegde sticker voor een overzicht van alarmsignalen die kunnen wijzen op een hersenschudding.
Wanneer te snel na een hersenschudding weer wordt doorgespeeld, of wanneer sprake is van herhaaldelijke hersenschuddingen, kan dit leiden tot hersenschade. Het hebben opgelopen van meerdere hersenschuddingen is bij American Football players in verband gebracht met een verhoogd risico op depressie6 en het vervroegd ervaren van dementie-gerelateerde symptomen7. Elke paar jaar worden tijdens een internationaal sportcongres de richtlijnen gereviseerd voor het beoordelen van sport-gerelateerde hersenschuddingen. Zo wordt ook in het meest recente consensusrapport aangeraden om pas tot return to play (RTP) over te gaan nadat alle symptomen zijn verdwenen8. Echter is het verdwijnen van symptomen geen garantie voor herstel binnen het brein. Zo vond een recente studie dat bij atleten met een hersenschudding er bij medische goedkeuring (waarbij return to play) nog veranderingen te zien waren in de perfusie van het brein en de microstructuur van het weefsel9. Bovendien waren deze veranderingen een jaar later nog te zien op hersenscans. Een vroege herkenning wordt helaas mede gecompliceerd doordat hersenschuddingen normaliter niet met snelle beeldvorming als een CT scan aan te tonen zijn. Huidige literatuur beschrijft veelal verschillen op groepsniveau, zoals een groep van American Football spelers. Met een scan en/of waarden van bloedeiwitten van één persoon kunnen we meestal nog niet veel zeggen over de aanwezigheid of ernst van eventuele hersenschade of een prognose geven van het herstel. Met wat we wél weten uit de wetenschap wordt hersenletsel, met of zonder meetbare symptomen van een hersenschudding, al lange tijd in verband gebracht met lange termijn gevolgen voor de hersengezondheid. Het bewijs onderstreept dat iedere klap op het hoofd ertoe doet, en dat zorgvuldige begeleiding bij terugkeer naar sport essentieel is om hersengezondheid op de lange termijn te beschermen.
Suzie Kamps, MSc. Neuropsycholoog en PhD student, Amsterdam UMC
Jort Vijverberg, MD. Neuroloog, Amsterdam UMC
1. MARTLAND HS. PUNCH DRUNK. JAMA. 1928;91(15):1103–1107. doi:10.1001/jama.1928.02700150029009
2. McKee AC, Cantu RC, Nowinski CJ, Hedley-Whyte ET, Gavett BE, Budson AE, et al. Chronic Traumatic Encephalopathy in Athletes: Progressive Tauopathy After Repetitive Head Injury. Journal of Neuropathology & Experimental Neurology. 2009;68(7):709-35.
3. Alosco ML, Mariani ML, Adler CH, Balcer LJ, Bernick C, Au R, et al. Developing methods to detect and diagnose chronic traumatic encephalopathy during life: rationale, design, and methodology for the DIAGNOSE CTE Research Project. Alzheimers Res Ther. 2021;13(1):136.
4. van Amerongen S, Caton DK, Ossenkoppele R, Barkhof F, Pouwels PJW, Teunissen CE, et al. Rationale and design of the “NEurodegeneration: Traumatic brain injury as Origin of the Neuropathology (NEwTON)” study: a prospective cohort study of individuals at risk for chronic traumatic encephalopathy. Alzheimers Res Ther. 2022;14(1):119.
5. McCrory P, Meeuwisse WH, Aubry M, Cantu B, Dvorák J, Echemendia RJ, et al. Consensus statement on concussion in sport: the 4th International Conference on Concussion in Sport held in Zurich, November 2012. Br J Sports Med. 2013;47(5):250-8.
6. Guskiewicz KM, Marshall SW, Bailes J, McCrea M, Harding HP, Jr., Matthews A, et al. Recurrent concussion and risk of depression in retired professional football players. Med Sci Sports Exerc. 2007;39(6):903-9.
7. Guskiewicz KM, Marshall SW, Bailes J, McCrea M, Cantu RC, Randolph C, et al. Association between recurrent concussion and late-life cognitive impairment in retired professional football players. Neurosurgery. 2005;57(4):719-26; discussion -26.
8. Patricios JS, Schneider KJ, Dvorak J, Ahmed OH, Blauwet C, Cantu RC, et al. Consensus statement on concussion in sport: the 6th International Conference on Concussion in Sport–Amsterdam, October 2022. British Journal of Sports Medicine. 2023;57(11):695-711.
9. Churchill NW, Hutchison MG, Graham SJ, Schweizer TA. Post-Concussion Brain Changes Relative to Pre-Injury White Matter and Cerebral Blood Flow. Neurology. 2025;104(7):e213374.
